arabia - Maurów posady u Mickiewicza

Maurów posady u Mickiewicza

D. Roszkowska

środa, 24/02/2010

Inspiracje kulturą arabską odnajdujemy w sztuce i literaturze europejskiej. W roku 1813 powstał Giaur Lorda Byrona, uważany za pierwszy utwór romantyczny, przetłumaczony na język polski przez Adama Mickiewicza, podczas wygnania w Petersburgu między rokiem 1824 a 1828. W tym okresie wieszcz napisał też poemat historyczny Konrad Wallenrod. W nim zawarta jest porywająca Ballada Alpuhara.

Polacy w owym czasie tkwili pod władzą wszechpotężnego caratu. Poemat oraz ballada pokazują specyficzny rodzaj walki z przeciwnikiem, którego przewaga jest niezrównana – walki podstępem i zdradą. Bohaterem Ballady Alpuhara jest działający w skrajnej rozpaczy i determinacji wojownik, który zadaje wrogowi straty poprzez pozorne z nim pojednanie i własną śmierć. Poprzez skrytobójstwo (dziś nazwalibyśmy to zapewne atakiem terrorystycznym) dokonuje aktu zemsty.

Balladę Alpuharę znam na pamięć od czasów szkolnych, ciekawiło mnie do jakich faktów egzotycznej kultury odwołał się Mickiewicz zwracając do przygnębionych rodaków. Postanowiłam wykorzystać warsztaty z kultury arabskiej [1] do zbadania tego zagadnienia.

Oto pieśń [2]:

Ballada Alpuhara
Już w gruzach leżą Maurów posady,
Naród ich dźwiga żelaza,
Bronią się jeszcze twierdze Grenady,
Ale w Grenadzie zaraza.

Broni się jeszcze z wież Alpuhary
Almanzor z garstką rycerzy,
Hiszpan pod miastem zatknął sztandary,
Jutro do szturmu uderzy.

O wschodzie słońca ryknęły spiże,
Rwą się okopy, mur wali,
Już z minaretów błysnęły krzyże,
Hiszpanie zamku dostali.

Jeden Almanzor, widząc swe roty
Zbite w upornej obronie,
Przerżnął się między szable i groty,
Uciekł i zmylił pogonie.

Hiszpan na świeżej zamku ruinie,
Pomiędzy gruzy i trupy,
Zastawia ucztę, kąpie się w winie,
Rozdziela brance i łupy.

Wtem straż oddźwierna wodzom donosi,
Że rycerz z obcej krainy
O posłuchanie co rychlej prosi,
Ważne przywożąc nowiny.

Był to Almanzor, król muzułmanów,
Rzucił bezpieczne ukrycie,
Sam się oddaje w ręce Hiszpanów
I tylko błaga o życie.

Hiszpanie - woła - na waszym progu
Przychodzę czołem uderzyć,
Przychodzę służyć waszemu Bogu,
Waszym prorokom uwierzyć.

Niechaj rozgłosi sława przed światem,
Że Arab, że król zwalczony,
Swoich zwycięzców chce zostać bratem,
Wasalem obcej korony.

Hiszpanie męstwo cenić umieją;
Gdy Almanzora poznali,
Wódz go uścisnął, inni koleją
Jak towarzysza witali.

Almanzor wszystkich wzajemnie witał,
Wodza najczulej uścisnął,
Objął za szyję, za ręce chwytał,
Na ustach jego zawisnął.

A wtem osłabnął, padł na kolana,
Ale rękami drżącemi
Wiążąc swój zawój do nóg Hiszpana,
Ciągnął się za nim po ziemi.

Spojrzał dokoła, wszystkich zadziwił,
Zbladłe, zsiniałe miał lice,
Śmiechem okropnym usta wykrzywił,
Krwią mu nabiegły źrenice.

Patrzcie, o giaury! jam siny, blady,
Zgadnijcie, czyim ja posłem?
Ja was oszukał, wracam z Grenady,
Ja wam zarazę przyniosłem.

Pocałowaniem wszczepiłem w duszę
Jad, co was będzie pożerać,
Pójdźcie i patrzcie na me katusze:
Wy tak musicie umierać!

Rzuca się, krzyczy, ściąga ramiona,
Chciałby uściśnieniem wiecznym
Wszystkich Hiszpanów przykuć do łona;
Śmieje się - śmiechem serdecznym.

Śmiał się - już skonał - jeszcze powieki,
Jeszcze się usta nie zwarły,
I śmiech piekielny został na wieki
Do zimnych liców przymarły.

Hiszpanie trwożni z miasta uciekli,
Dżuma za nimi w ślad biegła;
Z gór Alpuhary nim się wywlekli,
Reszta ich wojska poległa.

A oto fakty historyczne [3]:

Maurowie – tak od czasów średniowiecznych nazywano w Europie muzułmanów z Andaluzji i Północnej Afryki. Dominacja muzułmanów na Półwyspie Iberyjskim datuje się od roku 711, kiedy to ich wojska podbiły katolickich Wandalów, a nawet przekroczyły Pireneje. Zostały jednak pokonane przez Franków pod wodzą Karola Młota, w bitwie pod Poitiers w roku 732. Bitwa ta zatrzymała inwazję muzułmanów w Europie. W roku 1212 koalicja królów chrześcijańskich pod przywództwem Alfonsa VIII Kastylijskiego rozpoczęła tzw. rekonkwistę i wyparła muzułmanów z większości półwyspu. Tylko na południu przez następne trzy stulecia przetrwał mauretański emirat Grenady.

Grenada, zwana też Granadą, to miasto w południowej Hiszpanii, w dolinie rzeki Genil, w regionie Andaluzja, u stóp gór Sierra Nevada, tuż nad Morzem Śródziemnym. Została założona przez Arabów w 711 r. w pobliżu starożytnej osady iberyjskiej i rzymskiej Illiberis. W latach 1238–1492 miasto było stolicą emiratu Grenady. Wówczas nastąpił rozkwit miasta. Schronienie znaleźli tu liczni muzułmanie wygnani z Kordowy i Sewilli po zajęciu przez chrześcijan zachodniej Andaluzji. Grenada stała się największym, liczącym około 400 000 mieszkańców, i najbogatszym miastem Półwyspu Iberyjskiego.

2 stycznia 1492 r. ostatni obrońcy Grenady skapitulowali przed armią zjednoczonej Hiszpanii powstałej po zawarciu związku małżeńskiego przez Ferdynanda Aragońskiego i Izabelę Kastylijską. Był to ostatni punkt oporu muzułmanów na Półwyspie Iberyjskim.

Alpuhara wymieniona w tytule Ballady, po hiszpańsku Las Alpujarras, to w rzeczywistości górzysta kraina w Andaluzji, między Morzem Śródziemnym a górami Sierra Nevada. Góry Alpuhara stanowiły ośrodek najdłuższego oporu Maurów przeciw wojskom hiszpańskiej re-konkwisty. Wojska hiszpańskie tu jednak bynajmniej nie poległy, jak to przedstawia Mickiewicz.
Almanzor, którego Mickiewicz czyni bohaterem ostatniej bitwy Maurów z Hiszpanami w rzeczywistości żył o 400 lat wcześniej niż upadła Grenada i za jego panowania muzułmańska Hiszpania przeżywała swój złoty wiek.

Abu Aamir Muhammad Ibn Abdullah Ibn Abi Aamir, Al-Hajib Al-Mansur, znany powszechnie jako Almanzor, أبو عامر محمد بن عبد الله بن أبي عامر الحاجب المنصور (ur. ok. 938, zm. 8 sierpnia 1002) był faktycznym władcą Al-Andalus w drugiej połowie X wieku i pierwszej XI. W roku 981po bitwie, podczas której zmiażdżył swojego ostatniego przeciwnika zdobył tytuł Al-Mansur bi-llah, Zwycięzcy z Woli Boskiej. W chrześcijańskiej Europie nazywano go właśnie Almanzorem (Al-Mansur). Jego absolutna władza w Al-Andalus pozwoliła mu na całkowite poświęcenie się kampaniom militarnym przeciwko chrześcijańskim królestwom na Półwyspie. Zorganizował i prowadził pięćdziesiąt siedem kampanii, a każdą z nich wygrał. Jego zwycięstwa na Północy ostrzegły chrześcijańskich władców półwyspu i spowodowały, że sformowali sojusz około roku 1000. To właśnie walcząc z nimi Almanzor spędził ostatnie lata swojego życia, aż do śmierci w roku 1002, kiedy to wracał do Kordowy po ataku na klasztor San Millan de la Cogola. Almanzor zmarł w wiosce Salem, blisko Medinaceli, gdzie obecnie znajduje się jego grobowiec. Za jego następców wybuchła wojna domowa w Al-Andalus, która rozbiła państwo mauretańskie na szereg mniejszych. Katolicy podbijali jedno po drugim, aż do zdobycia Grenady w roku 1492.

Twierdze Grenady w rzeczywistości nie popadły w ruinę. Do dziś można podziwiać wznoszącą się ponad Grenadą Alhambrę, warowny zespół pałacowy zbudowany w XIII w. przez Nasrydów i rozbudowany w XIV w. To arcydzieło architektury arabskiej, o niezwykłym pięknie i bogactwie dekoracji wnętrz, realizuje doskonale przekonanie islamu, że piękno sztuki powinno dawać przedsmak rozkoszy niebiańskiej. Współzawodniczy z nim największy obiekt w kompleksie Alhambry – Pałac Karola V. Zbudowany w XVI wieku na znak zwycięstwa katolików nad Maurami, był finansowany ze specjalnego podatku nałożonego na ludność arabską. Ta monumentalna budowla z kunsztownymi galeriami i kolumnadami, uważana jest za najpiękniejsze dzieło renesansu poza Włochami.

Poeta wykorzystuje fakty historyczne swobodnie. W rzeczywistości ani Almanzor nie walczył w Granadzie, ani zamek nie popadł w ruinę, ani nie poległy tam wojska hiszpańskie, nie wiadomo też bynajmniej o zarazie dżumy w tym czasie i miejscu. Inspiracje kulturą arabską posłużyły wieszczowi do stworzenia intencjonalnej wizji wydarzeń i wykreowania własnej koncepcji ideowej. Postawa bohatera Ballady Alpuhara jak i poematu Konrad Wallenrod stała się przedmiotem dyskusji patriotycznej w czasach walk o wyzwolenie narodowe Polski. Była zazwyczaj potępiana. Jak wiemy, zwyciężała koncepcja walki zbiorowej, powstań narodowych. Ale to już inny temat.

Ballada Alpuhara pozostaje kunsztowną pieśnią o wartkiej akcji i silnej dramaturgii, egzotyczna sceneria podkreśla siłę eksplodujących z niej emocji. Zagrzewa do myślenia nad odwieczną walką pomiędzy kulturami i ich jednoczesnym wzajemnym przenikaniem się, fascynacją i unicestwieniem.

[1] Prowadzone przez dr Magdalenę Kubarek na IHSD Interdyscyplinarnych Humanistycznych Studiach Doktoranckich na Uniwersytecie Warszawskim.

[2] Za http://portalwiedzy.onet.pl/5564,87,1,2,1177096,0,biblioteka.html

[3] wyszukane w Wikipedii

***
Budapeszt, 6.02.2010

Komentarze

Dodaj nowy

Szukaj