|
 Literatury na temat dominującej wiary na Bliskim Wschodzie i w Afryce Północnej, czyli islamu, jest już całkiem sporo. Nie jest więc trudno zasięgnąć jakichkolwiek informacji dotyczącej wiary muzułmańskiej, gdy zaczniemy czytać pozycje profesora Bielawskiego, prof. Daneckiego, czy prof. Dziekana. O wiele mniej uwagi poświęca się jednak największej mniejszości wyznaniowej w krajach arabskich, jaką są chrześcijanie.
II. KOŚCIOŁY W KRAJACH ARABSKICH 1. Kościół maronicki Maronici są najbardziej znaną chrześcijańską wspólnotą wyznaniową w Libanie. Założycielem wspólnoty był pustelnik, św. Maron (350-423 lub 433), który odegrał dużą rolę w organizacji życia kościelnego w Syrii [4]. Pod względem liturgiczno-historycznym należą do grupy kościołów syryjskich, jednak w sferze teologicznej są katolikami.
Maronici po inwazjach Syrianów, Arabów i Persów masowo przenosili się w góry Libanu. W 685r. Jan Maron sformułował zasady funkcjonowania Kościoła Maronickiego, co spowodowało prześladowania ze strony Bizancjum, zwalczające także inne sekty monofizytyzmu. Maronici w drodze kompromisu przejęli więc monoteletyzm. Maronici praktycznie od początku uważali się za katolików, jednak ścisłą więź z Rzymem nawiązali dopiero podczas wypraw krzyżowych (1445r.) Utrzymywali kontakty także z Francją. Król Francji zgodził się wziąć pod opiekę maronitów zamieszkujących Turcję Osmańską, dzięki czemu w 1860 roku, gdy druzowie zaatakowali tę społeczność chrześcijańską, wojska francuskie stanęły w ich obronie [5]. Jest to jedyna na Wschodzie społeczność chrześcijańska, która w całości przeszła na unię z Rzymem. Maronici stanowili bastion katolicyzmu na Wschodzie. Liturgia i życie duchowe było i wciąż jest latynizowane. Liturgia pierwotnie celebrowana była w języku aramejskim, który uchował się zaledwie w kilku wioskach syryjskich (m. in. Malula, zamieszkiwana głównie przez muzułmanów). Po Soborze Watykańskim II cała liturgia prowadzona jest w języku arabskim.
Siedziba patriarchy maronickiego mieści się w Bkorke w Libanie. Liczba maronitów szacowana jest na ok. 900 tys. w samym Libanie, jednak ich liczba systematycznie spada, głównie wskutek wojen w Libanie i agresji Izraela. Część z nich żyje też w diasporze, nie uznając patriarchatu. Tworzone są jednak maronickie wspólnoty m. in. w Brazylii i Australii. Konferencji Episkopatu Katolickiego w Libanie przewodniczy zawsze patriarcha maronitów. Wzorem Kościoła Rzymskokatolickiego, kler zobowiązany jest do celibatu [6]. Małżeństwa dopuszczane są tylko u najniższych rangą duchownych [7].
2. Kościół chaldejski Nazwa została wprowadzona w XV w. na określenie chrześcijan zamieszkujących tereny dawnej Chaldei (południowy Babilon, Asyria). Kościół chaldejski bywa także nazywany wschodniosyryjskim lub asyryjskim. Według tradycji chrześcijaństwo wprowadził na tych terenach Tomasz Apostoł. Rozwijało się ono w III i IV wieku, a w 410 roku podczas synodu w Seleucji nad Tygrysem przyjęło zorganizowaną strukturę kościelną pod przewodnictwem katolikosa. W V wieku doszło do zerwania z innymi Kościołami ze względu na przyjęcie nestorianizmu. Po podboju Chaldei przez Arabów w VIII wieku część wyznawców przyjęła islam. Inni natomiast ewangelizowali Turcję, Indie, Mongolię i Chiny. Największy rozkwit miał miejsce na przełomie XII i XIII wieku (25 metropolii i 25 diecezji). Najazdy mongolskie w XIV wieku zahamowały jego rozwój. Od połowy XVI wieku katoliccy misjonarze podejmowali próby zjednoczenia z Rzymem poprzez zawieranie umów międzywyznaniowych.
Dopiero w XIX wieku ustanowiono urząd katolickiego patriarchy Babilonu z siedzibą w Bagdadzie. W Kościele chaldejskim nastąpił rozłam na dwie niezależne organizacje: Asyryjski Kościół Wschodni (nestorianie) i Chaldejski Kościół Katolicki. Wyznawcy obu wspólnot zamieszkują Irak, Iran, Turcję, Syrię, Liban, Izrael, Egipt, Francję, Amerykę Północną, Australię oraz Indie. Ich łączna liczba wynosi 450 tys. (2/3 katolików i 1/3 nestorian) [8].
3. Kościół syryjski Kolejną istotną grupą chrześcijan na Wschodzie są syryjczycy. Kościół syryjski jest też nazywany jakobickim, syrojakobickim lub zachodniosyryjskim (w odróżnieniu od Kościoła melchickiego, który bywa nazywany wschodniosyryjskim). Z kolei nazwa własna to Syryjski Kościół Ortodoksyjny. Wspólnota ta posiada tradycję starszą niż chrześcijaństwo greckie. Początkowo Kościół Syryjski podlegał patriarchatowi Antiochii, który był niespójną etnicznie organizacją. Składał się bowiem z Syryjczyków i Greków, którzy posługiwali się własnymi obrządkami (bizantyjskim i syryjskim). Dopiero po soborze w Chalcedonie (451) doszło do rozłamu, po którym syryjczycy uzyskali niezależność religijną.
Założycielem Kościoła syryjskiego był Jakub Baradaj (490-578). Został potajemnie wyświęcony na biskupa przez przeciwników Chalcedonu. Musiał więc ukrywać się przed policją cesarską. Wyświęcił 27 biskupów oraz ok. 10 000 kapłanów i diakonów. Powołał hierarchię syryjską, niezależną od bizantyjskiej, a Kościół zaczął być nazywany jakobickim.
Najważniejszym teologiem jakobitów był Sewer z Antiochii (465-578) [9]. O odrębności Kościoła syryjskiego można mówić od IV wieku. Posiadał już własny episkopat, obrządek oraz sporą ilość własnej literatury teologicznej wraz z przekładami z greki.
Syryjczycy często byli prześladowani przez cesarstwo bizantyjskie za odrzucanie uchwał chalcedońskich. Zdarzyło się nawet, że w pobliżu Edessy wojsko cesarskie wymordowało 400 mnichów odmawiających odrzucenia monofizytyzmu. Trudno się więc dziwić, że wyznający islam Arabowie zostali w 636 roku powitani z wielką radością i zostali uznani za wyzwolicieli.
Do tej pory jakobici żyją w otoczeniu islamu, tworząc odrębna społeczność. Arabowie chętnie zapoznali się z literaturą polemiczną Kościoła syryjskiego oraz spuścizną myśli greckiej, poprzez tłumaczenia syryjskie. Materiały dotyczyły nie tylko teologii, ale również m. in. medycyny i filozofii.
Podczas arabizacji ludności syryjskiej język arabski stopniowo wypierał aramejski. Od X w. przestał być językiem używanym na co dzień. Aramejskiego używa się jedynie w niektórych częściach liturgii. Zauważa się tendencje do całkowitej arabizacji kultu.
Siedzibą patriarchy syrojakobickiego jest Damaszek. Nosi tytuł patriarchy miasta bożego Antiochii i całego Wschodu. Hierarchia składa się z 11 metropolitów i 8 biskupów [10]
Liczbę wiernych szacuje się na ponad 1 mln, głównie w Syrii, Libanie, Iraku oraz Kerali w Indiach [11].
4. Kościół koptyjski
Wśród najstarszych form chrześcijaństwa znaczącą pozycję zajmuje Kościół koptyjski. Określenie Koptowie (arab. Qibţ, l. mn. Aqbaţ) związane jest z grecką nazwą Egipcjanina (Aigyptios). Arabowie tak właśnie określali mieszkańców podbitego przez nich Egiptu, czyli Egipcjan. Z czasem jednak pod tym pojęciem zaczęto rozumieć chrześcijańską ludność Egiptu, w przeciwieństwie do muzułmanów. Termin ten ma więc znaczenie zarówno etniczne, jak i wyznaniowe. Ponadto Kościół koptyjski ma wielu wyznawców w Etiopii.
Według tradycji chrześcijaństwo w Egipcie zapoczątkował św. Marek Ewangelista w II połowie I wieku. .Od tamtej pory ludzie stopniowo odchodzili od tradycyjnych i znanych zresztą wierzeń politeistycznych na rzecz chrześcijaństwa. Początkowo jedynym metropolitą i patriarchą był biskup Aleksandrii. Dlatego też pierwotne praktyki religijne w Aleksandrii mocno różniły się od tych poza Aleksandrią. O ile w pierwszym przypadku miały charakter intelektualny, o tyle w drugim dużo było cech ludowych, czasem może nawet heretyckich, zwłaszcza gdy mieszano tworzono synkretyzm, mieszając staroegipskie wierzenia z wiarą chrześcijańską. Dopiero w III wieku Demetrios ustanowił 3 biskupstwa w Naukratis, Antinopolis i Ptolemeis. 6 sobór w Nicei (325) potwierdził zwierzchność metropolitarną biskupa Aleksandrii.
Kolejny ważny etap w rozwoju Kościoła koptyjskiego nastąpił na przełomie wieku IV i V. Dochodziło do licznych sporów pomiędzy innymi chrześcijanami (m. in. Kościół cesarski) nie tylko ze względów teologicznych, ale również z potrzeby uniezależnienia się od przywódców innych wspólnot chrześcijańskich. Spory teologiczne dotyczyły m. in. arianizmu, schizmy melicjańskiej, monofizytyzmu, nestorianizmu i monoteletyzmu. Przełomowym wydarzeniem w dziejach Kościoła koptyjskiego był sobór w Chalcedonie pod Konstantynopolem (451). Chrześcijanie egipscy, podobnie jak wyznawcy Kościoła syryjskiego, odrzucili uchwały Chalcedonu, które dotyczyły m. in. natury Chrystusa. Od tamtej pory Kościół koptyjski stał się niezależny i zerwał kontakty z Rzymem i Bizancjum.
Kościół koptyjski często jest uznawany za monofizycki, co jest jednak tematem dyskusyjnym. Nie tylko spór teologiczny zadecydował bowiem o rozłamie. Być może przyjęcie monofizytyzmu miało także podłoże polityczne i było pretekstem przeciwko usilnym próbom Bizancjum podporządkowania Aleksandrii Konstantynopolowi. Zresztą nawet w wypowiedziach antychalcedończyków trudno ustalić poglądy teologiczne.
Do teologów, którzy znacząco wpłynęli na wiarę Kościoła koptyjskiego wpłynęli: Cyryl Aleksandryjski, Tymoteusz Ailuros, Piotr Mongos, Teodozjusz, Damian i Beniamin. Praktycznie wszyscy z wyjątkiem Beniamina wyznawali pogląd o dwoistości Chrystusa (boskiej i ludzkiej) ale jednej naturze. Jedynie Beniamin podkreślał jedną, boską naturę.
W podstawowych zagadnieniach chrześcijanie Egiptu dzielą wyznanie wiary z innymi Kościołami wschodnimi. Podstawowymi dogmatami i elementami praktyk religijnych są: wiara w Trójcę Świętą i nauka o Maryi Bogurodzicy, a sakramenty święte nie odbiegają od wiary ogółu chrześcijan. Koptowie uznają autorytet czterech stolic patriarchalnych: Rzymu, Aleksandrii, Efezu (później Konstantynopola) i Antiochii. Różnica jest natomiast w liturgii, odprawiana w j. koptyjskim i arabskim. Nabożeństwo trwa często nawet do 3 godzin. Praktykowane są też takie zwyczaje jak obrzezanie mężczyzn (al-hitan), a czasem też kobiet (al-chutb). Cechą charakterystyczną wielu Koptów jest również monastycyzm i ascetyzm. Zadecydowały one o organizacji duszpasterstwa, teologii, formy pobożności oraz duchowości. [12] Warto dodać, że istotnym elementem koptyjskiej ascezy jest post. Jego przestrzeganie wiąże się z tym, że Koptowie w tym okresie żyją niczym weganie, nie spożywając żadnych produktów pochodzenia zwierzęcego nawet przez 200 dni poprzedzające święta Bożego Narodzenia [13].
Ponadto u Koptów bardzo ważną rolę odgrywa znak krzyża. Jest to fundament wiary chrześcijańskiej, jednak Koptowie darzą go szczególnym szacunkiem. O jego znaczeniu w różnych elementach praktykowania wiary, szczegółowo opisuje Izabela Smolińska w niedawno wydanej książce Symbolika krzyża w arabskojęzycznej literaturze religijnej i obrzędowości Koptów. Zwraca ona uwagę przede wszystkim na krzyż jako symbol Kościoła koptyjskiego, jego znaczenie w tekstach liturgicznych i w oczach patriarchy Szenudy III, a także w gestach i emblematach w liturgii Koptów. W tym ostatnim przypadku krzyż odgrywa szczególną rolę w obrzędach Kościoła koptyjskiego (celebracja świąt krzyża świętego, chrzest i bierzmowanie, błogosławieństwo wody w Święto Epifanii, konsekracja świątyni i ołtarza oraz liturgia Wielkiego Piątku) oraz w świątyni i przedmiotach używanych do sprawowania liturgii (budynek kościoła, ołtarz, chleb eucharystyczny) [14]. Również niektóre elementy koptyjskiej tradycji można odnaleźć w egipskich tkaninach, książkach i wyrobach z drewna [15].
Oprócz Prawosławnego Kościoła Koptyjskiego, stanowiącego zdecydowaną większość chrześcijan egipskich, od XIV wieku istnieje również Katolicki Kościół Koptyjski, liczący ok. 150 000 wiernych, którzy uznają zwierzchnictwo papieża. Nieco wyznawców posiada również Koptyjski Kościół Ewangeliczny (synod Nilu).
Większość ludności koptyjskiej żyje w ubogich wioskach Górnego Egiptu, prowadząc życie fellachów. Znaczną część egipskiej elity stanowią właśnie Koptowie, którzy odgrywają istotną rolę w życiu kraju [16]. Obecnie ludność ta jest jednak coraz częściej dyskryminowana z racji wiary niemuzułmańskiej. Koptowie mają ograniczone prawa obywatelskie. Nie mogą zajmować wysokich stanowisk państwowych, nie są przyjmowani na uniwersytety i coraz częściej padają ofiarami zamachów integrystów muzułmańskich. Wielu decyduje się więc na emigrację, zwłaszcza do Ameryki Północnej, Australii i Europy [17].
5. Prawosławny Kościół Antiochii Największą liczbę arabskich chrześcijan liczy Prawosławny Kościół Antiochii. Liturgia bizantyjska została przetłumaczona jeszcze przed islamem. W średniowieczu w patriarchacie miała miejsce lokalna schizma. Część wiernych przyjęła unię z Kościołem rzymskokatolickim, tworząc grupę katolików obrządku melchickiego. Stało się tak przede wszystkim dlatego, że arabska większość kleru ze względu na obecność Greków nie mogła uzyskać pełni praw w swoim Kościele, szukała pomocy w Rzymie. Dopiero w XVIII wieku Prawosławny Kościół Antiochii nabrał cech całkowicie arabskich. Patriarchat posiada ponad 20 metropolii i ponad 0,5 miliona wiernych, z czego w Syrii i Libanie około 300 tys [18]. 6. Katolicy obrządku melchickiego Nazwa ta (od arab. malik - król) była początkowo pogardliwa. Tak Syryjczycy i Koptowie nazywali zwolenników bizantyjskiej ortodoksji. Melchitami są zatem wszystkie wspólnoty prawosławne skupione w patriarchatach Aleksandrii, Jerozolimy i Antiochii oraz unici obrządku bizantyjskiego.
Katolicy obrządku melchickiego odłączyli się od wspomnianej już melchickiej wspólnoty – Prawosławnego Kościoła Antiochii. W skład katolickiego Kościoła obrządku melchickiego wchodzi w Syrii 5 metropolii i jedno arcybiskupstwo, a w Libanie 2 metropolie i 5 arcybiskupstw. Ponadto melchickie diecezje lub parafie znajdują się w Jordanii, Palestynie, Brazylii, USA, Iraku, Egipcie i Sudanie. Siedzibą patriarchy jest Damaszek. Patriarcha melchicki przewodniczy Konferencji Episkopatu w Libanie [19].
Chociaż melchici są katolikami, którzy od soboru we Florencji 1439r. są częściowo w unii z Rzymem, zachowali obrządek syryjski z aramejskim i arabskim językiem liturgicznym [20].
7. Pozostałe obrządki Bliski Wschód, a w szczególności Liban i Syria, stanowią dużą mieszankę wyznaniową. Poza opisanymi przeze mnie najważniejszymi Kościołami, są jeszcze inne obrządki wschodnie, podporządkowane po zawarciu unii niektórych wiernych ze stolicą apostolską. Są bowiem jeszcze katolicy obrządku koptyjskiego, syryjskiego, chaldejskiego i ormiańskiego, którzy odprawiają liturgię w j. armeńskim (ok. 500 tys. wyznawców na terenie Libanu, Syrii i Iranu, siedziba patriarchatu znajduje się w Bzomar pod Bejrutem). [21] Są też wyznawcy Kościoła etiopskiego, o którym niestety mniej wiadomo.
Osobną grupą są chrześcijanie wyznań, które nie mają korzeni bliskowschodnich. Zwłaszcza w Libanie i w Syrii jest sporo innych wyznań, zwłaszcza europopochodnych (m. in. rzymscy katolicy, grekokatolicy, luteranie, baptyści, zielonoświątkowcy). Trudno jednak ustalić dokładnie ich liczbę, gdyż dane się zmieniają, a w krajach arabskich często nie prowadzi się tego typu statystyk.
PODSUMOWANIE Chrześcijanie Orientu są nie tylko dowodem tolerancji religijnej świata islamu, ale również ogromnej siły oddziaływania kultury arabskiej umożliwiającej asymilację ludności o czasem długim rodowodzie cywilizacyjnym. Obecność Chrystusa na ziemiach krajów arabskich pozwala snuć nadzieję na dialog nie tylko z muzułmanami, ale i chrześcijanami z Zachodu. Pewien dialog trwa zresztą od wielu wieków, dzięki długiemu współżyciu wiernych obu religii i niekiedy też judaizmu. Jakby nie patrzeć, chrześcijanie i muzułmanie w tym samym języku arabskim modlą się do Boga Jedynego.
Niniejsza praca z pewnością nie wyczerpuje jeszcze tematu. Tym bardziej, że mało jest, przynajmniej polskojęzycznej, literatury dotyczącej tego zjawiska. Najwięcej literatury można obecnie znaleźć na temat Koptów, mało natomiast np. o Prawosławnym Kościele Antiochii, Kościele ormiańskim, nie wspominając o etiopskim. W swojej pracy zamierzałem skupić się na rzeczach najistotniejszych, nie zagłębiając się w mniej istotne fakty historyczne, doktryny, tradycję itp. Taki jest cel tejże pracy. Na wyszczególnienie wszystkiego istotnego potrzeba czasu i jest to temat na znacznie bardziej rozbudowaną pracę.
BIBLIOGRAFIA
Danecki J. – Kultura islamu. Słownik, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1997, s. 58;
Grysa B. – Język arabski da początkujących, lekcja 27, cz. II, Europejska Szkoła Kształcenia Korespondencyjnego Sp. z o.o, Poznań 2002, s. 11;
Smolińska I.E. – Symbolika krzyża w arabskojęzycznej literaturze religijnej i obrzędowości Koptów, wyd. Ibidem, Łódź 2008;
Thoraval Y. – Słownik cywilizacji muzułmańskiej, wyd. Książnica, Larousse 1995;
Wydawnictwo Naukowe PWN – Arabowie. Słownik encyklopedyczny, Warszawa 2001;
Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego – Kościoły Wschodnie, Kraków 1999, wyd. I, s. 12-32;
Wyszomirski T. – Chrześcijaństwo na Bliskim Wschodzie, Artykuł ukazał się w miesięczniku As-Sadaka w styczniu 1983r.
WYKAZ POJĘĆ
Monofizytyzm – pogląd w teologii chrześcijańskiej, wg którego jedna jest natura Jezusa Chrystusa, zarazem boska i ludzka, lub – wg niektórych definicji – tylko boska, która wchłonęła ludzką. M. został odrzucony przez papieża Leona I i sobór chalcedoński. Odrzucenie uchwał tego soboru było jednak po części w Egipcie, Armenii i Etiopii podyktowane chęcią uniezależnienia się od Bizancjum. Są to tzw. Kościoły przedchalcedońskie. Obecnie uważa się, że poglądy teologiczne w głównych kwestiach nie odbiegają od chrześcijańskiej ortodoksji. Monoteletyzm – doktryna teologiczna zakładająca posiadanie przez Chrystusa natury ludzkiej i boskiej, ale tylko jednej woli (Boga).
Nestorianizm – doktryna teologiczna z V w., stworzona przez Nestoriusza, zakładająca istnienie w Chrystusie 2 osób – boskiej i ludzkiej. Maria natomiast jest uważana tylko za matkę Jezusa. N. w konsekwencji negował więc kult maryjny. Obecnie podstawa doktrynalna Kościoła chaldejskiego
[4] Wydawnictwo Naukowe PWN pod red. Marka Dziekana – Arabowie. Słownik encyklopedyczny, Warszawa 2001, s. 269; [5] Thoraval Y. – Słownik cywilizacji muzułmańskiej, wyd. Książnica, Larousse 1995, s. 180;
[6]Wyszomirski T. – Chrześcijaństwo na arabskim Wschodzie. Artykuł ukazał się w miesięczniku As-Sadaka w styczniu 1983r.
[7] Thoraval Y. – Słownik cywilizacji muzułmańskiej. Wyd. Książnica, Larousse 1995, s. 180;
[8] Wydawnictwo Naukowe PWN – Arabowie. Słownik encyklopedyczny, Warszawa 2001, s. 122;
[9] Wydawnictwo Naukowe PWN – Arabowie. Słownik encyklopedyczny, Warszawa 2001, s. 211;
[10] Wyszomirski T. – Chrześcijaństwo na arabskim Wschodzie. Artykuł ukazał się w miesięczniku As-Sadaka w styczniu 1983r. [11] Wydawnictwo Naukowe PWN – Arabowie. Słownik encyklopedyczny, Warszawa 2001, s. 211;
[12] Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego – Kościoły Wschodnie, Kraków 1999, wyd. I, s. 12-32;
[13] Grysa B. – Język arabski da początkujących, lekcja 27, cz. II, Europejska Szkoła Kształcenia Korespondencyjnego Sp. z o.o, Poznań 2002, s. 11;
[14] Smolińska I.E. – Symbolika krzyża w arabskojęzycznej literaturze religijnej i obrzędowości Koptów, wyd. Ibidem, Łódź 2008;
[15] Thoraval Y. – Słownik cywilizacji muzułmańskiej, wyd. Książnica, Larousse 1995, s.153-154;
[16] Wyszomirski T. – Chrześcijaństwo na Bliskim Wschodzie, Artykuł ukazał się w miesięczniku As-Sadaka w styczniu 1983r. [17] Thoraval Y. – Słownik cywilizacji muzułmańskiej, wyd. Książnica, Larousse 1995, s. 153-154; [18] Wyszomirski T. – Chrześcijaństwo na Bliskim Wschodzie, Artykuł ukazał się w miesięczniku As-Sadaka w styczniu 1983r.
[19] Wyszomirski T. – Chrześcijaństwo na Bliskim Wschodzie, Artykuł ukazał się w miesięczniku As-Sadaka w styczniu 1983r. [20] Wydawnictwo Naukowe PWN – Arabowie. Słownik encyklopedyczny, Warszawa 2001, s. 277;
[21] Wyszomirski T. – Chrześcijaństwo na Bliskim Wschodzie, Artykuł ukazał się w miesięczniku As-Sadaka w styczniu 1983r.
|
Obraz Jezusa w Koran...
świetna, warto
Typowy Arab - Jaki j...
*** - Znam ( swoja byłą nauczycielkę ...
Typowy Arab - Jaki j...
Typowy Arab - Jaki j...
;( - Gdyby było tak w Chrześcijaństwi...
Typowy Arab - Jaki j...
Araby faceci - Araby faceci chodzą co...