arabia - Szkic o Encyklopedii instrumentów muzycznych Iranu i jej autorze, M. R. Darwiszim

Szkic o Encyklopedii instrumentów muzycznych Iranu i jej autorze, M. R. Darwiszim

Ivonna Nowicka

niedziela, 25/11/2007

Szkic o „Encyklopedii instrumentów muzycznych Iranu”

i jej autorze, M. R. Darwiszim

„Apparent rari nantes in gurgite vasto”*

Wergiliusz

O Lejli

Dwadzieścia lat ekspedycji do najodleglejszych zakątków Iranu, tysiące nagrań, zdjęć, fiszek. Wszystko po to, by ocalić od zapomnienia zanikającą tradycyjną muzykę perską, której ostatnimi nosicielami są starzy ludzie rozsiani po wioskach całego kraju. Od mroźnego Ardabilu po upalny i wilgotny Bandar Abbas.

Tego zadania podjął się w 1982 roku sam irański kompozytor, wykładowca i etnomuzykolog Mohammad Reza Darwiszi (ur. 1953 w Szirazie). Od tamtej pory realizuje je konsekwentnie i niestrudzenie, bez wsparcia władz, ba, w obliczu ich niezbyt przyjaznego – zwłaszcza w latach 80. XX wieku – nastawienia do tej najsubtelniejszej, a zarazem najpotężniejszej ze sztuk. Jakież to natchnienie jest mu motorem? Czy płonie w nim ogień miłości do bogactwa perskiej kultury? Czy kieruje się szacunkiem do tradycji? Świadomością, że pewna część dziedzictwa narodowego jego kraju zapada w mroki zapomnienia? Czy może pragnieniem znalezienia symbolicznej, umiłowanej Lejli, nieosiągalnego ideału, inspirującego ludzi do trudów i wyrzeczeń niepojętych dla chłodnego „szkiełka i oka”? Wszak jedna z jego książek, rozważania na temat irańskiej tożsamości kulturowej i sytuacji muzyki perskiej w świecie współczesnym nosi tytuł „Lejli kodżāst” (Gdzie jest Lejli, Teheran 2003).

O encyklopedii

W końcu lata pełnej pasji pracy dały namacalne owoce. W 2001 roku ukazał się pierwszy tom encyklopedii „Dājerat’ol-ma’āref-e sāzhā-je Irān = Encyclopaedia of the musical instruments of Iran” zatytułowany „Sāzhā-je zehi-je mezrābi wa āršei-je nawāhi-je Irān” (Regionalne irańskie chordofony szarpane i smyczkowe; Tehrān). Kilka lat później, bo w roku 2005, w księgarniach zagościł tom drugi „Pustsedāhā wa chodsedāhā-je nawāhi-je Irān” (Regionalne irańskie membranofony i idiofony). Tom trzeci, o aerofonach, jest w przygotowaniu.

Wstęp pierwszego tomu zawiera skrótowe omówienie genezy instrumentów muzycznych, ich symbolicznego znaczenia i klasyfikacji według teoretyków muzyki od Abu Nasra Farabiego, przez Awicennę po Sachsa-Hornbostela oraz metodologię przeprowadzonych pomiarów. Darwiszi przyjął systematykę zaproponowaną przez Sachsa-Hornbostela przy wprowadzeniu kilka modyfikacji. Na końcu wstępu znajdujemy dwie mapki: „Rozmieszczenie chordofonów szarpanych i smyczkowych w Iranie” oraz „Trasy przebyte w ramach zbierania materiałów do encyklopedii”. Cały Iran zjeżdżony wzdłuż i wszerz, gęsta siateczka peregrynacji, nazwy miasteczek i siół – wszystko na własny koszt. Część w latach wojny irańsko-irackiej. Porą mroźną, porą żarką. Wielokrotnie.

Dwie główne części tego tomu to prezentacja 16 instrumentów strunowych szarpanych i tyluż instrumentów smyczkowych z wyczuleniem na odmiany lokalne. Do pierwszego typu zaliczają się: rebab (Baluczestanu), tamburak (Baluczestan), bindżu (Baluczestan), dotar (Chorasan, Golestan, Mazandaran), tambure (Gilan), saz (Azerbejdżan Wschodni i Zachodni), tar (Azerbejdżan Wschodni) oraz baqlama (Azerbejdżan Zachodni, Kurdystan), tambur (Kermanszachan), tambira (Hormozgan) i czurgir (Sistan, południowy Chorasan). Spośród instrumentów smyczkowych przybliżone zostały: qejczak (Baluczestan, Sistan), kamancza (Chorasan, Golestan, Damqan, rejon Taleqan, Mazandaran, Gilan, Azerbejdżan Wschodni i Zachodni, Lorestan, region bachtiarski, Fars) oraz rebab (Chuzestan).

Studium każdego instrumentu zawiera omówienie:

1. głównych cech instrumentu w danym regionie

2. poszczególnych elementów

3. rozmaitych strojów wraz z ich zapisem nutowym

4. technik gry dla prawej i lewej ręki (ze zdjęciami)

5. ceremonii, którym instrument towarzyszy i jego funkcji

6. materiałów używanych do wykonywania poszczególnych elementów,

a ponadto

7. lokalne nazwy elementów

8. tabelkę z wymiarami elementów

9. mapkę miejsc występowania instrumentu
10. ilustrację z wymiarami i nazwami poszczególnych elementów

11. fotografie główki i komory kołkowej, prożka górnego, podstawka, strunociągu i ewentualnie smyczka

12. czasem także specjalne terminy stosowane przez różnych muzyków oraz odnośne przysłowia.

Na końcu książki załączono duże, barwne fotografie 31 chordofonów w różnych ujęciach samodzielnie i w ręku muzyka przygotowanego do gry. Całości dopełnia kilkunastostronicowy dodatek w języku angielskim, zawierający m.in. tłumaczenie studium kamanczy ze Wschodniego Azerbejdżanu oraz listę wszystkich 32 instrumentów pierwszego tomu wraz z ich małymi czarno-białymi zdjęciami. W sumie materiał zilustrowany został ponad 400 fotografiami, 64 rysunkami, kilkuset tabelkami i 34 mapkami.

Cała encyklopedia planowana jest orientacyjnie na 10 tomów. Po omówieniu samych instrumentów muzycznych w pierwszych trzech tomach mają zostać przybliżone materiały ikonograficzne z Persji starożytnej i zislamizowanej, wzmianki z klasycznej poezji i prozy perskiej, z dzienników podróży oraz dzieł historiograficznych i muzykologicznych. Ostatni tom zawierać ma kompletny indeks. Autor widziałby też chętnie wydanie nagrań na płytach kompaktowych uzupełniających tekst, ale jak na razie współpracujące z nim wydawnictwo Mahur nie ma na to środków.

Encyklopedia Darwisziego ma też wyraźnie wyczuwalny aspekt humanitarny. Starzy wiejscy muzycy nie są dla niego bezimiennymi, mało ważnymi tradentami ważnej kultury. Tym swoim informatorom, mistrzom i pomocnikom autor przyznaje godne miejsce. Zamieścił licznie ich fotografie podpisane z imienia i nazwiska. Zaś we wprowadzeniu pisze: „Wypada mi wyznać, że efekt moich badań nie będzie nawet kroplą w porównaniu z bezbrzeżnym morzem mądrości, artyzmu i wiedzy ludzi, z którymi żyłem, od których się uczyłem i od których czerpałem. Chylę czoła w szacunku do sztuki i mądrości tych muzyków, będącej wszak odzwierciedleniem samej istoty Bożej.” (s. 11).

O Darwiszim – pisarzu i organizatorze

Poza encyklopedią Darwiszi opublikował również inne, mniejsze pozycje poświęcone muzyce perskiej, zarówno prace naukowe („Negāh be qarb” /Ze wzrokiem skierowanym na Zachód/; Tehran 1994), jak i wielostronnie opracowane zbiory nut („Bist tarāne-je mahalli-je Fārs” /Dwadzieścia pieśni ludowych z prowincji Fars”; Teheran 1995; „Nouruzchāni” /Pieśni noworoczne/) oraz albumy muzyczne na kasetach magnetofonowych i płytach kompaktowych.

Muzykę tradycyjną i jej mistrzów Dariwszi wspiera też na inne sposoby. Stał się inspiratorem i organizatorem Festiwalu Muzyki Regionalnej.
Ponadto kilkanaście lat temu podsunął ministrowi kultury projekt przyznania 150-u mistrzom irańskiej muzyki etnicznej i ich rodzinom emerytur ze skarbu państwa. Plan został przyjęty przez parlament jako Ustawa o uhonorowaniu artystów i rozszerzony na inne dziedziny sztuki. Od tamtej pory emeryturę od państwa dostają wszyscy irańscy artyści, którzy ukończyli 60. rok życia.

O Dariwiszim – kompozytorze

Ten etnomuzykolog i działacz to nie tylko samotny żeglarz niezmierzonych głębin, próbujący uchronić od utonięcia w niebyt tradycyjną muzykę perską. Kolejną dziedziną działalności Mohammada Rezy Darwisziego jest komponowanie. Wychowany na Brucknerze, Pendereckim, Bartóku i Messiaenie wyrobił sobie własny styl w muzyce poważnej. Ważny element jego twórczości to muzyka filmowa i teatralna. Współpracuje z największymi reżyserami Iranu, Dariuszem Mehrdżuj**, („Bemāni” /Zostaniesz/) i Mohsenem Machmalbafem. Miłośnikowi kina irańskiego znany jest z takich filmów jak „Podróż do Kandaharu” (Safar-e Qandehār) Machmalbafa czy „Tablica” (Tacht-e sijāh) jego Samiry Machmalbaf. Ponadto Darwiszi skomponował muzykę do takich sztuk teatralnych Bahrama Bejzajego, jak dramat poświęcony sterowanym odgórnie seryjnym zabójstwom na irańskich intelektualistach (sztuka zdjęta ze sceny po niecałym miesiącu), nadto „Szab-e hezār-o jekom” (Noc tysięczna i pierwsza) i mająca premierę w listopadzie 2007 roku „Afrā”.

W 2007 roku opracował partyturę starych pieśni Maraqejego. W tym pierwszym w historii wykonaniu śpiewa Homajun Szadżarian, syn żywej legendy współczesnej muzyki wokalnej Iranu i największego odtwórcy gazali Hafeza, Mohammada Rezy Szadżariana. Już jest zaplanowany koncert we Francji.

Słowo końcowe

Wielotomowa encyklopedia instrumentów muzycznych Iranu pozostaje czołowym dziełem naukowym Mohammada Rezy Darwisziego. W uznaniu dla pierwszego tom nominowany był w 2005 roku przez Narodowy Komitet Iranu do spraw Muzyki do dorocznej nagrody UNESCO. Na zlecenie tej instytucji irański reżyser Mohammad Szirwani nakręcił o nim i jego działalności film dokumentalny zatytułowany – co nie powinno dziwić – „Lejli kodżāst" (Gdzie jest Lejla; Iran 2006). Wybitni etnomuzykolodzy zza oceanu wiedzą o istnieniu encyklopedii i ufam szczerze, że to nieocenione dzieło doczeka się przekładu na język angielski, a tym samym stanie się dostępne szerokiemu, globalnemu kręgowi odbiorców. I tchnie w nich zainteresowanie także innymi aspektami tej perły kultury, jaką jest skarbnica duchowa mieszkańców Iranu.

Przypisek:

------------------------

* „Niewielu widać żeglarzy na niezmierzonych głębinach.”

** Dariusz Mehrdżuj wyrobił sobie pozycję wybitnego reżysera kultowym filmem „Gāw” („Krowa”; 1969), ekranizacją opowiadania Qolama Rezy Saediego pod tym samym tytułem.

Komentarze

Dodaj nowy

Szukaj