arabia - Izmael - wspólny prorok chrześcijaństwa i islamu

Izmael - wspólny prorok chrześcijaństwa i islamu

Mieszko Łukaszewicz

niedziela, 14/01/2007

Zarówno chrześcijaństwo jak i islam posiadają wspólnych proroków, którzy byli wiernymi sługami bożymi. Moja praca ma na celu przybliżenie znaczenia jednego z owych proroków – Izmaela (Isma’ila). Postać z pewnością interesującą. Wydawać się może, że w islamie zwraca się na nią większą uwagę niż w chrześcijaństwie, ponieważ według tradycji muzułmańskiej to on wraz ze swym ojcem Abrahamem wybudował pierwszą świątynię na cześć Jedynego Boga, to on miał być złożony w ofierze, w przeciwieństwie do tradycji judeo–chrześcijańskiej, w myśl której ofiarowany był Izaak.

Jednakże zgodność panuje wokół innych faktów takich jak to, że:

- był synem patriarchy Abrahama zrodzonego z niewolnicy Hagar,

- w wieku trzynastu lat przestał być jedynakiem,

- został oddalony na pustynie, ale za obietnicą, że będzie mu się dobrze wiodło,

- zostanie praojcem wielkich plemion Arabii.

Spróbuję zaledwie zarysować biografię tej wbrew pozorom złożonej postaci w obydwu tradycjach, sięgając pod koniec do ciekawych elementów z tradycji żydowskiej.

Pochodzenie i powody narodzenia Izmaela (Isma’ila) według tradycji chrześcijańskiej

Izmael (Isma’il, arab. Isma’īl, اسماعيل) był synem Abrahama (arab. Ibrahīm, ابراهيم) i niewolnicy z pochodzenia Egipcjanki, należącej do jego żony. Nazywała się ona Hagar (arab. Hāgarهاجر.). Sara (arab. Sāra, سارة), żona Abrahama, była bezpłodna i nie mogła mieć dzieci. W związku z tym postanowiła, aby owa niewolnica Hagar zbliżyła się do Abrahama w celu poczęcia syna. Tak też się stało. Gdy Hagar była brzemienna, przemówił do niej Bóg i powiedział jej, iż pocznie ona syna „dzikiego jak onager” (Rdz. 16;11) i walecznego. W chwili jego urodzenia Abraham miał osiemdziesiąt sześć lat. Matka, na polecenie Boga, dała mu na imię Izmael (arab. Isma’il اسماعيل, hebr. Iszmael), co po hebrajsku znaczy „Bóg słyszy”[1].

Pochodzenie i powody narodzenia Izmaela (Isma’ila) według tradycji muzułmańskiej

Tradycja muzułmańska nieznacznie się różni w kwestii narodzin Izmaela (Isma’ila). Jednakże jest ona wzbogacona o historię Hagar. Otóż była to Koptyjką, która została podarowana przez faraona Sarze, w chwili opuszczania przez Abrahama i Sarę Egiptu[2]. Podobnie jak w tradycji judeo–chrześcijańskiej (Rdz. 16;3), Hagar wyszła za mąż za Abrahama.[3] Podczas gdy w tradycji chrześcijańskiej pozostała ona niewolnicą. Wbrew pozorom sprawa ma istotne znaczenie z powodów dziedziczenia majątkowego.

Losy Izmaela (Isma’ila) po narodzinach Izaaka (Ishāqa) według tradycji chrześcijańskiej

Izaak (arab. Ishāq,اسحاق ) był synem Abrahama i jego żony Sary. Urodził się on, gdy Izmael (Isma’il) miał 13 lat, Abraham miał wtedy 99 lat. W parę dni po jego narodzinach Bóg zawarł przymierze z Abrahamem, na mocy którego wszyscy mężczyźni będący pod jego władzą mieli obowiązek się obrzezać. Tak też postąpiono również z Izmaelem (Isma’ilem), który został obrzezany w wieku 13 lat.

Bóg wspomniał również, że to Izaakiem zawrze przymierze, ale Izmaelowi (Isma’ilowi) również będzie błogosławił, i zostanie on ojcem dwunastu książąt i również zostanie ojcem wielkiego narodu.

Gdy Izaak został odstawiony od piersi, Abraham postanowił oddalić Hagar wraz z jej synem na pustynię. Tak też się stało. Wpływ na tą decyzję miał również fakt, iż Izmael (Isma’il) naśmiewał się ze swego młodszego brata, co zaniepokoiło Sarę (Rdz. 21;9-10).

Jednakże w trakcie podróży po pustyni Beer-Szewa[4] zabrakło im wody. Wówczas wydarzył się cud i na pustyni za sprawą anioła pojawiła się studnia z wodą, która ocaliła im życie.

Następnie dotarli oni na pustynię Paran[5], gdzie osiedlili się. Izmael (Isma’il) został łucznikiem i ożenił się z Egipcjanką, którą przyprowadziła mu jego matka. Posiadał on dwunastu synów: Nebajota, pierworodny syn Izmaela (Isma’ila), Kedara, Adbeela, Mibsama, Miszmę, Dumę, Massę, Chadada, Temę, Jetura, Nafisza i Kedmę. Każdy z nich został przywódcą swojego szczepu. Nadali oni również imiona poszczególnym plemionom od swoich imion i całemu ludowi na cześć własnego męstwa i pochodzenia od Abrahama.[6] Księga Rodzaju (Rdz. 28;8) również wspomina o córce Izmaela (Isma’ila) imieniem Basemate, która wyszła za Ezawa, syna Izaaka.[7]

Biblia wzmiankuje też o tym, że Izmael (Isma’il) razem ze swoim młodszym bratem razem pochowali swego ojca w pieczarze Makpela na polu Efrona, syna Sochara Chetyty, w pobliżu Mamre. (Rdz 25:9)

Izmael (Isma’il) umarł, mając sto trzydzieści siedem lat. Jego potomkowie mieszkali od Chawila[8] aż po Szur[9]. Inne źródła wspominają, że Bóg przeznaczył dla Izmaela (Isma’ila) i jego potomków krainę arabską.[10]

Losy Izmaela (Isma’ila) po narodzinach Izaaka (Ishāqa) według tradycji muzułmańskiej

Tradycja muzułmańska podaje o wiele dłuższą historie Izmaela (Isma’ila), czyniąc z niego jednego z pierwszych muzułmanów.

Podobnie jak w tradycji chrześcijańskiej i w tradycji muzułmańskiej Izmael (Isma’il) wraz z matką zostają wyprawieni na pustynie, gdzie również mają problemy. Jednakże pojawiają się różnice geograficzne. Co prawda podobnie, jak w tradycji chrześcijańskiej, Hagar pozostawia syna w oddali, żeby nie patrzeć, jak umiera z pragnienia i braku wody, i podobnie pojawia się anioł niosący im pomoc, ale Hagar wodę pobiera z źródła Zamzam[11], które wedle tradycji muzułmańskiej znajduje się Arabii Saudyjskiej nieopodal Mekki.

Warto przy tej okazji zwrócić uwagę na rolę anioła w obydwu tradycjach. Jednakże nie do końca można stwierdzić, czy chodzi o tego samego anioła, bowiem tradycja muzułmańska nazywa go Gabrielem[12], a w Biblii nazywa się go „Aniołem Pańskim”. Co prawda archanioł Gabriel, zwiastujący Pannie Maryi narodzenie Jezusa[13] jest w tradycji chrześcijańskiej zwany „Aniołem Pańskim” (chociażby w modlitwie „Anioł Pański”), jednak nie można jednoznacznie stwierdzić, że do Hagar w tradycji chrześcijańskiej zszedł Gabriel, jak to ma miejsce w tradycji muzułmańskiej.

Izmael (Isma’il) wraz z matką został przygarnięty przez prze plemię Gurham (arab. Dżurham,جرهم ) które wówczas koczowało w Hidżazie. Plemię to również zaczęło pielgrzymować do Mekki, do Izmaela (Isma’ila), który od nich miał się uczyć poprawnego języka arabskiego.[14]

Izmael (Isma’il) w tradycji muzułmańskiej również się ożenił, jednakże jego wybranką była kobieta z plemienia Dżurham[15]. Na polecenie swego ojca rozwiódł się z nią i ożenił się z inną kobietą o imieniu As-Saida Bint Mudad Ibn ‘Amr Al-Dżarhami (arab.السيدة بنت مضاض بن عمرو الجرهمي ). Tak więc na polu matrymonialnym także pojawiają się różnice między dwoma omawianymi tradycjami. Pomimo tego obie podają zgodną liczbę synów Izmaela (Isma’ila): było ich dwunastu. Oto ich muzułmańskie imiona i ich porównanie do imion biblijnych:

Nebajot ( نابت بن اسماعيل)

Kedar (قيدار بن اسماعيل)

Adbel ( (ادبيل بن اسماعيل

Mibsam (مبشا بن اسماعيل)

Miszma (مسمع بن اسماعيل)

Duma ( دما بن اسماعيل)

Massa (ماس بن اسماعيل)

Chadad (ادد بن اسماعيل)

Jetur (طور بن اسماعيل)

Nafis ( نفيس بن اسماعيل)

Tema ( طما بن اسماعيل)

Kedma (قيدمان بن اسماعيل)

Zwracając uwagę na rdzenie imion w obydwu tradycjach, można stwierdzić, że są to te same imiona.

Potomkowie Izmaela (Isma’ila) zawierali związki małżeńskie z członkami plemienia Dżurham, przez co spokrewniali się ze sobą. Arabowie północni szczycą się swym drzewem genealogicznym i swoim pochodzeniem od Abrahama i Izmaela (Isma’ila).[16]

Izmael (Isma’il) został pochowany obok matki, w „zagrodzie Izmaela”, niedaleko Al – Ka’aby.[17]

Wraz ze swoim ojcem Abrahamem zbudowali oni pierwszą świątynię monoteistyczną w Ka’abie (Koran 22:26), gdzie miały miejsce jeszcze za życia Izmaela (Isma’ila) pierwsze okrążenia w świątyni, jakie znamy z później powstałego islamu. W Ka’abie również miały miejsce pierwsze nawoływania do modlitwy[18]. Później klucze do Ka’aby otrzymali członkowie plemienia Dżurham i strzegli tej świątyni. Było to powodem ich wyniszczania przez inne plemiona. Pozostali przy życiu tylko nieliczni członkowie wrócili do rodzimego Jemenu, gdzie z czasem wymarli.[19]

Należy przy tym zwrócić uwagę na fakt, iż w tradycji muzułmańskiej, Izmael (Isma’il) odwiedzał swego ojca.[20]

Problem ofiary Abrahamowej

W obydwu tradycjach występuje historia opowiadająca o ofierze, jaką Abraham miał złożyć Bogu ze swojego syna.

Otóż wedle tradycji chrześcijańskiej i żydowskiej po tym, jak Abrahamowi urodził się drugi, obiecany syn Izaak, a pierwszy Izmael (Isma’il) został oddalony na pustynię, Bóg zażądał od niego złożenia w ofierze swojego syna. Miał nim być Izaak. Abraham przechodząc męki psychiczne udał się na górę Moria, gdzie przygotowywał się do złożenia ofiary ze swojego syna. Jednak Bóg zainterweniował i powiedział do Abrahama, ażeby nie zabijał swego syna, bowiem już sprawdził jego wierność, a w ofierze niech złoży barana, który znajduje się w krzakach.

Jak już wspomniałem tradycja muzułmańska również wzmiankuje o ofierze, jaką miał złożyć Abraham. Jednakże rozbieżności pojawiają się już w kwestii, który syn miał zostać ofiarowany. O ile tradycja chrześcijańska i żydowska nie pozostawia co do tego wątpliwości, ponieważ Księga Rodzaju, Rozdział 22 jednogłośnie wskazuje na Izaaka, to islam już taki jednoznaczny nie jest. Występują bowiem hadisy, mówiące o tym, że ofiarowany miał być Izaak, jak i istnieją również hadisy mówiące o tym, że ofiarowany miał być Izmael (Isma’il).[21] Jednakże tradycja utwierdziła pogląd, że ofiarowany został Izmael (Isma’il). Niektóre przekazy muzułmańskie podają również, że to Żydzi później sfałszowali historię ofiarowania, ażeby ukryć, fakt iż to Izmael (Isma’il), protoplasta Arabów, miał dostąpić tego zaszczytu.[22]

Tradycja muzułmańska podaje też, podobnie jak chrześcijańska i żydowska, że w chwili ofiarowywania zainterweniował Bóg i powiedział, ażeby Abraham nie zabijał swego syna, ale by w ofierze złożył znajdującego się w pobliżu barana. Wspomina się również o historii barana. Otóż miał on być hodowany w niebie przez czterdzieści lat. Jednak na miejsce został przysłany kozioł Szatana po to, by odwieść od posłuszeństwa Abrahama. Ten go jednak goni, ciskając w niego kamieniami, w końcu trafiając w niego za trzecim razem, ciągnie na miejsce ofiarowania.[23] Dopiero po tym, jak Abraham wyraził gotowość złożenia ofiary z swego pierworodnego syna Izmaela (Isma’ila), Bóg postanowił go wynagrodzić drugim synem Izaakiem.[24] O ofierze Abrahama wspomina Koran w surze 39 (Grupy).

Warto przy tym zwrócić uwagę na fakt, że Koran w Surze 39 wspomina, iż Izmael (Isma’il) pogodził się z tym, że zostanie złożony ofierze. W dużym stopniu kontrastuje to z tradycją żydowską, która uwypukla ten problem w paru midraszach[25] wspominających o sprzeczce pomiędzy Izmaelem (Isma’ilem) a Izaakiem, w trakcie której Izmael (Isma’il) dowodził, że to on jest doskonalszy, ponieważ został obrzezany w wieku lat trzynastu, godząc się na to przy pełnej świadomości, której Izaak wówczas ośmiodniowy osesek nie miał. Na to odpowiedział mu Izaak, że to nieprawda, bo to on jest doskonalszy, ponieważ gdyby teraz Bóg kazał złożyć mu ofiarę z samego siebie, to dokonałby tego.[26]

Inny ciekawy midrasz dotyczący ofiary Abrahamowej wspomina, że wziął on ze sobą dwoje sług, w tym Izmaela (Isma’ila), który w pewnym momencie spekulował, że gdy Izaak zostanie złożony w ofierze, to on zostanie spadkobiercą. Jednakże Bóg przemówił do niego, iż tak się nie stanie.[27]

Zakończenie

Mam nadzieję, że przynajmniej w części zarysowałem biografię tej postaci, w zrozumiały sposób pokazując podobieństwa i różnice, jakie mają miejsca pomiędzy tradycją chrześcijańską a muzułmańską.

[1] http://www.keyway.ca/htm2002/ishmael.htm

[2] At – Tabarī Tarīh At – Tabarī At – Tarīh Al – Umamu wa Al – Mukūk s.149.

[3] Tamże s. 152.

[4] Beer – Szewa – pustynia w Izraelu (przyp. własny).

[5] Paran – pustynia na płw. Synaj (przyp. własny).

[6] J. Flawiusz Dawne dzieje Izraela s. 126.

[7] Tamże, s. 118.

[8] Chawila – prawdopodobnie kraina w Jemenie (przyp. własny).

[9] Szur – kraina prawdopodobnie w dzisiejszym Iraku (przyp. własny).

[10] J. Flawiusz Dawne dzieje Izraela s. 156.

[11] At – Tabarī Tarīh At – Tabarī At – Tarīh Al – Umamu wa Al – Mukūk s. 127-128.

[12] Tamże s. 127.

[13] Łk. 1; 16.

[14] J. Bielawski Mały słownik kultury świata arabskiego s.434.

[15] At – Tabarī Tarīh At – Tabarī At – Tarīh Al – Umamu wa Al – Mukūk s. 155.

[16] J. Bielawski Mały słownik kultury świata arabskiego s.434.

[17] Y. Thoroval Słownik cywilizacji muzułmańskiej s.130.

[18]At – Tabarī Tarīh At – Tabarī At – Tarīh Al – Umamu wa Al – Mukūk s.158.

[19] J. Bielawski Mały słownik kultury świata arabskiego s.434.

[20]At – Tabarī Tarīh At – Tabarī At – Tarīh Al – Umamu wa Al – Mukūk s. 158-159.

[21] At – Tabarī Tarīh At – Tabarī At – Tarīh Al – Umamu wa Al – Mukūk s. 159-160.

[22] M. Gaudefroy – Demombynes Narodziny islamu s.275.

[23] Tamże, s. 275.

[24] J-H. Thyen. Biblia i Koran. Synopsa wspólnych tekstów. s. 59.

[25] Midrasz - (hebr. badać, dociekać, głosić) - jedna z metod interpretacji i komentowania Biblii hebrajskiej za pomocą sentencji, objaśnień lub przypowieści, łącząca dydaktykę z formą osobistych przemyśleń autora (przyp. własny).

[26] K. Bardski Abraham – tajemnica ojcostwa. s. 70.

[27] Tamże, s.135-136.

Komentarze

Dodaj nowy

Szukaj