Rozdział trzeci poświęcony jest szerokiemu omówieniu stosunków euro-śródziemnomorskich - w kontekście globalizacji i regionalizacji.

W pierwszej części Ali El Kentz rozpatruje powstawanie Unii Europejskiej i całego „obszaru śródziemnomorskiego” na tle tendencji integracyjnych na poziomie regionów. Następnie, przechodzi do szczegółowego „ujawnienia fikcji i faktów” dotyczących Partnerstwa Śródziemnomorskiego. Konfrontuje przy tym stanowisko unijne, werbalizowane w oficjalnych dokumentach, z prawdziwym, a nie deklarowanym stanem sytuacji i skutkami polityki UE w regionie. Doceniając próby wprowadzenia jakościowej zmiany w stosunkach Północ – Południe, nie daje się zwieść przesadnie optymistycznej retoryce Europejczyków. Dowodzi, że „partnerstwo”, „wolny handel”, „wspierany rozwój”, „liberalizacja” i itp. to tylko puste terminy maskujące prozaiczne cele politycznej ekonomii. Podobnie dyskusja o prawach człowieka i demokracji ma stanowić jedynie „uatrakcyjnienie” debaty nad koniecznością liberalizacji rynków, tj. otwarciem na ekonomiczną penetrację Zachodu. Ten „neoliberalny projekt” opiera się na koncepcji dialogu w celu przekonania elit i zaangażowania jak największej części klasy średniej krajów arabskich (w ramach organizacji pozarządowych), co, z kolei, uczyni cały proces nieodwracalnym.       

Wiele miejsca w rozdziale trzecim zajmuje tematyka ekonomicznej sytuacji wewnętrznej arabskich partnerów Europy. Punktem wyjścia jest tu prezentacja dwóch stron Partnerstwa. Istniejąca między nimi nierówność potencjałów implikuje nową, już nie-kolonialną formę dominacji, w której kraje zdominowane przemianowano na „partnerów”, a proces neoliberalnych reform – na „stowarzyszenie”. Autor odwołuje się do różnych wskaźników ekonomicznych i identyfikuje problemy Świata Arabskiego, dowodząc, iż mimo ich doskonałej znajomości, UE nie dąży do rzeczywistej poprawy sytuacji południowych sąsiadów.

W ostatniej części rozdziału odnajdujemy podsumowanie i ocenę zakładanych osiągnięć i rzeczywistych porażek na polu realizacji ambitnych planów Procesu Barcelońskiego w przeciągu dekady w poszczególnych krajach arabskich. Autor konkluduje, że arabskie kraje Południa grają relatywnie małą rolę w ogólnej ekonomii UE, która jest nieporównanie bardziej zainteresowana regionem Europy Wschodniej. Dlatego przewidywany rozwój Partnerstwa Śródziemnomorskiego zatrzyma się, zdaniem autora, na obecnym etapie i po dokonaniu restrukturyzacji arabskich gospodarek i społeczeństw, sprowadzi Świat Arabski do roli zależnego od UE, zmarginalizowanego subregionu wolnego handlu. Na uwagę zasługuje tu analiza zagrożeń euro-śródziemnomorskiego projektu: z jednej strony, kwestia migracji i ich konsekwencji, również w kontekście zmiany sytuacji międzynarodowej po 11. września 2001 r.; a z drugiej, konflikt izraelsko–palestyński na Bliskim Wschodzie.
 
Istotą czwartego, ostatniego i najkrótszego rozdziału jest podsumowanie Partnerstwa Śródziemnomorskiego na tle „skostniałego” świata arabskiego. Autorzy dokonują tu syntezy przedstawionych poglądów, starając się potwierdzić wielokrotnie powtarzane tezy o podrzędnej pozycji Świata Arabskiego oraz hegemonii USA i liberalnej globalizacji jako głównych determinantach wszystkich inicjatyw w regionie oraz braku samodzielnej polityki UE na tym tle[6]. Podporządkowany tym założeniom tok myślenia prowadzi ich do konkluzji o całkowitej porażce inicjatyw UE (w ramach Partnerstwa Europejskiego), która nie tylko nie poprawiła sytuacji krajów arabskich w regionie, ale wręcz uniemożliwiła ucieczkę od postępującego w nich pogarszania się standardów życia. Co więcej, pogłębiła rozłam między samymi krajami południa.[7] Pojawia się więc pytanie czy partnerzy obu brzegów Morza Śródziemnego, zwłaszcza południowi, nie stali się zwyczajnie ofiarą „wirtualności” projektu śródziemnomorskiego, niemożliwego do zrealizowania z powodu braku korelacji pomiędzy dyskursem na temat partnerstwa, a twardą rzeczywistością zależności i politycznej ekonomii.
       
Wydaje się jednak, że powyższe podsumowanie wymaga komentarza, a niektóre z poglądów obojga autorów domagają się szerszej polemiki.

Po pierwsze, Samir i El Kentz, co nie jest niczym wyjątkowym na tle innych arabskich autorów, nie kryją swojego negatywnego stosunku do Izraela. Zastrzeżenia może budzić natomiast przesadne demonizowanie tego państwa, dowodzenie obecności zrekonstruowanego systemu apartheidu i nazywanie okupowanych terytoriów „bantustanami”.[8] Nie da się zaprzeczyć istnieniu strategicznego sojuszu USA-Izrael i uprzywilejowanej pozycji tego ostatniego w regionie - w porównaniu ze słabością arabskich sąsiadów. Nie można również negować bezprawnej okupacji ziem arabskich czy niedawnych prób częściowego odseparowania dwóch społeczności przy pomocy muru budowanego od 2003 r. na Zachodnim Brzegu Jordanu. W momencie powstawania książki autorzy najwyraźniej nie wiedzieli jednak o planach wycofywania ze Strefy Gazy sił izraelskich i likwidacji części osiedli żydowskich na Zachodnim Brzegu[9], które to fakty świadczyć mogą o rewizji polityki ekspansji Izraela w swoim sąsiedztwie.

Co ciekawe, w powyższym kontekście, w książce odnajdujemy wielokrotne nawiązania do konfliktu izraelsko-palestyńskiego oraz innych: w Zatoce Perskiej czy na Bałkanach, wojen domowych, rewolucji i przewrotów w krajach arabskich, a aktualny i rzutujący przecież na stosunki międzynarodowe w regionie problem obecnej okupacji Iraku w związku z obaleniem Saddama Husajna (które to wydarzenia rozpoczęły się w marcu 2003 r., tj. na długo przed wydaniem niniejszego opracowania), nie doczekał się nawet zasygnalizowania.

Następną mało przekonującą tezą jest przekonanie autorów na temat wywołania Wojny w Zatoce Perskiej 1990-91. Decyzja USA w sprawie zaangażowania w regionie miała zostać podjęta w celu „zduszenia w zarodku” wysiłków na rzecz ustanowienia bloku Europy i Azji („Eurazji”), który zagrażał hegemonii USA[10]. Co ciekawe, autorzy nie wspominają jakichkolwiek innych motywów podjętej interwencji.

Kolejną, bardziej złożoną, a przez to kontrowersyjną, kwestią pozostaje kreślony w książce obraz Unii Europejskiej – jako podmiotu słabego i niesamodzielnego na arenie międzynarodowej wobec hegemonii USA. Z jednej strony, nie można zaprzeczyć dominacji tych ostatnich, z drugiej jednak, trudno przyjąć do wiadomości tezę o braku autonomicznej polityki UE względem regionu śródziemnomorskiego.[11] Autorzy w sposób zaskakujący określają też cechy tej istniejącej oraz samej UE w ogóle. Wskazują, na przykład, na rażące, ich zdaniem, dysproporcje zaangażowania UE w regionie śródziemnomorskim i wschodnioeuropejskim czy też określają cały Świat Arabski wyłączną strefą wpływów USA, zapominając o szczególnych więzach Maghrebu z krajami Europy południowej.[12] Nie można się również zgodzić z prezentowanym modelem rozwoju UE – jako wyłącznej integracji rynków, pozbawionej wspólnego wymiaru politycznego i społecznego.[13]       
           
Z pewnością możliwe jest inne spojrzenie na kwestię wzajemnych stosunków UE – Świat Arabski, również ze strony nie-zachodnich autorów[14]. Z drugiej strony, także europejscy potrafią wykazywać daleki sceptycyzm wobec perspektyw i pesymizm z powodu braku zakładanych osiągnięć polityki UE w regionie śródziemnomorskim w obliczu jej zewnętrznych uwarunkowań i wewnętrznych problemów państw arabskich[15]. Najbardziej kontrastowym będzie się jawiło, z kolei, optymistyczne stanowisko europejskich zwolenników tezy o możliwości pozytywnego rozwoju czy znacznych już sukcesach wzajemnych relacji. To ostatnie, oficjalnie prezentowane przez UE razi wręcz, w świetle faktów zaprezentowanych przez Amina i El Kentza, swą jednostronnością. Z dwojgiem autorów nie zgodziłby się również nawet bardziej umiarkowany w swym optymizmie F. Halliday, nie demonizujący wpływów globalizacji w regionie i wierzący w powodzenie dialogu islamu z Zachodem[16].

Niemniej, zaletą omawianej pracy jest jej aktualność – w kontekście napięć w związku z okupacją Iraku przez USA oraz dążeń prezydenta Busha do „zaprowadzenia demokracji” w całym regionie bliskowschodnim, które to działania potwierdzają tezę o strategii hegemona z jednej, i dowodzą słabości i braku spójnej polityki UE wobec tej interwencji, z drugiej strony. Co zaskakujące jednak, sam Amin (jako autor rozdziałów o zewnętrznym otoczeniu Partnerstwa Śródziemnomorskiego) powstrzymuje się od analizy kwestii irackiej.

Kolejnym walorem książki jest jej całościowe ujęcie problematyki stosunków euro-arabskich w ramach Partnerstwa Śródziemnomorskiego i umiejscowienie ich w szerszym kontekście globalizacji i mocarstwowych zabiegów USA, o których to niezwykle ważnych determinantach wielu europejskich badaczy nie pamięta bądź pamiętać nie chce z racji konieczności równoczesnego przyznania się do własnej europejskiej słabości na tych polach. Jednocześnie, co równie warto podkreślić, Samir i El Kentz dokonują bardzo krytycznego rozliczenia i próby zdemaskowania prawdziwych celów i efektów realizacji polityki UE, ukrytych pod „zasłona dymną” werbalizowanych przez nią, politycznie poprawnych intencji. Bardzo pomocny przy tym okazuje się być wyczerpujący aneks, zawierający szczegółowe dane dotyczące krajów arabskich – ich gospodarek, i społeczeństw – w kontekście dokonujących się obecnie prawdziwych i pozornych przemian.      

Lekturę niniejszej książki należy polecić publicystom i politykom zajmującym się kwestią zagranicznych stosunków UE, zwłaszcza w ich śródziemnomorskim wymiarze oraz wszystkim zainteresowanych stosunkami euro-arabskimi i odmienną od naszej percepcją tych relacji u arabskich partnerów. Książka ta stanowić może wkład we wzajemne zrozumienie, ale też, dzięki próbie „odkłamania” dyskursu na temat nie tyle prawdziwych, co ukrytych motywów zaangażowania i skutków działań UE w regionie, w zmianę stanowiska decydentów w stronę ustanowienia rzeczywiście nowych jakościowo stosunków w ramach Partnerstwa Śródziemnomorskiego.

Samir Amin, Ali El Kenz, Europe and the Arab world: patterns and prospects for the new relationship, Zed Books, London, New York 2005, 166 stron