arabia - Rządy a praworządność w świecie arabskim

Rządy a praworządność w świecie arabskim

Katarzyna Górak-Sosnowska

środa, 14/09/2005

Better Governance for Development in the MENA

Wiele można by mówić o przyczynach relatywnie niskiego poziomu wzrostu gospodarczego w państwach Bliskiego Wschodu i Północnej Afryki. Niektórzy badacze wskazują na niesprzyjające warunki klimatyczne, inni na małą dywersyfikację produkcji, jeszcze inni na religię i kulturę jako bariery rozwoju. Jeden z ostatnich raportów Banku Światowego o znamiennym tytule Better Governance for Development in the Middle East and North Africa, wskazuje na praworządność jako zasadnicze źródło problemów świata arabskiego.

Ocena praworządności (governance)[1] w państwach Bliskiego Wschodu i Północnej Afryki jest złożona. Jeśli chodzi o jakość administracji w sektorze publicznym, a więc efektywność biurokracji, państwo prawa (rule of law), ochrona praw własności, poziom korupcji, mechanizmy wewnętrznej przewidywalności, państwa Bliskiego Wschodu i Północnej Afryki uzyskują nieco gorsze wyniki niż większość innych regionów świata, jednak różnice są stosunkowo niewielkie (choć większe w przypadku arabskich państw zamożniejszych w porównaniu do innych państw o zbliżonym poziomie dochodu).

Zdecydowanie gorsze wyniki uzyskują państwa Bliskiego Wschodu i Maghrebu w zakresie drugiego wymiaru praworządności – publicznej przewidywalności (public accountability), która mierzy poziom otwartości instytucji politycznych oraz ich inkluzywności, poszanowanie swobód obywatelskich, transparencja rządu i wolność prasy. Nie tylko różnica jest zdecydowanie większa, ale nie jest ona uzależniona od poziomu dochodu per capita. Oznacza to, że wszystkie państwa są na porównywalnym poziomie. Jest to o tyle niespotykane, że zwykle wzrostowi poziomu dochodu per capita towarzyszy wzrost publicznej przewidywalności – tak przynajmniej wskazuje linia trendu dla pozostałych państw świata (s. 8). Niskie wyniki w zakresie przewidywalności ilustruje poniższe zestawienie:

Ocena stopnia praworządności[2] (opr. własne na podst. aneksu)

	Indeks przewidywalności	Indeks jakości administracji	Indeks jakości rządzenia
Algieria	31,3	41	32
Arabia Saudyjska	17	48	32
Bahrajn	31,5	66	50
Egipt	30	38	30
Jemen	19	33,5	22,5
Jordania	45	50,7	44
Katar	23	42	30
Kuwejt	44	56,6	48,5
Liban	42	35	32
Maroko	39	51,6	42,7
Oman	26,6	53	39
Syria	18	28	18,6
Tunezja	35	54	43
ZEA	34	73,6	56,4
*MENA[3]*	32	47	37
LMIC[4]	54	41	41,3
UMIC[5]	65	56	56
HIC[6]	74	65	68,5

Praworządność wpływa na rozwój gospodarczy, co ilustruje zależność pomiędzy indeksem praworządności a PKB per capita. Jeśli administracja jest mało wydajna, a rządy nieprzewidywalne, trudniej jest prowadzić działalność gospodarczą, nie mówiąc już o pozyskiwaniu zainteresowania międzynarodowego biznesu. Na przykład biurokracja rozrośnięta jest do tego stopnia w Maroko, że niemalże połowa ankietowanych przez Bank Światowy firm musiała wynająć pośredników bądź zatrudnić na cały etat osobę odpowiedzialną wyłącznie za „kontakty w aparatem biurokratycznym”. Procedury takie nie tylko zwiększają bieżące koszty działalności, ale także je spowalniają – co negatywnie rzutuje na potencjalny wzrost.

Oczywiście praworządność nie przekłada się automatycznie na skuteczną politykę gospodarczą, jednak oferuje narzędzia do jej modyfikacji i optymalnego dostosowania – np. poprzez debaty publiczne na temat polityki rządu, transparencję i możliwość wyboru, twierdzą autorzy raportu. Co więcej może stworzyć sprzyjający klimat dla inwestowania i biznesu, a nawet zmniejszyć niektóre koszty (por. powyżej), zwiększyć zaś dostęp i przejrzystość informacji. Wreszcie – praworządność to także dobra infrastruktura, uporządkowany system prawny itp.

Nie można zapominać o postępach państw Bliskiego Wschodu i Maghrebu w zakresie rozwoju usług publicznych, innego aspektu praworządności. Dotyczy to zwłaszcza szkolnictwa (w Omanie w 1970 roku do szkół podstawowych uczęszczało tylko 3% dzieci, zaś 30 lat później nabór wynosił 72%), opieki zdrowotnej (zmniejszenie śmiertelności matek, szczepionki), oraz infrastruktury (linie telefoniczne, drogi). Sukcesy te zmniejszają dystans dzielący państwa omawianego regionu od państw o zbliżonym dochodzie, jednak ich nie niwelują. Nadal niemal 2 z 5 osób dorosłych w Maroko nie umieją czytać ani pisać – podobnie jak w znacznie uboższym Mozambiku czy Pakistanie - by podać tylko jeden przykład.

Autorzy raportu podkreślają, iż wynika to z mechanizmów rządzenia państwem, a nie ogólnej niemocy świata arabskiego. Dlaczego bowiem administracja jemeńska jest w stanie wybudować w ciągu 9 lat 16 tys. km dróg, a nie jest w może zmniejszyć analfabetyzmu? Dlaczego w ciągu dekady w Tunezji pięciokrotnie zmniejszyła się liczba osób przypadających na jedną linię telefoniczną, natomiast dostęp do Internetu pozostawia nadal wiele do życzenia? Na te i inne pytania odpowiada raport Banku Światowego, dostępny – jak i inne – w Internecie.

***
Better Governance for Development in the Middle East and North Africa. Enhancing Inclusiveness and Accountability, Bank Światowy 2003, s. 281.

[1] Nieraz w języku polskim trudno znaleźć jednoznaczny odpowiednik. Z tego względu podaję w nawiasach sformułowania oryginalne – jeśli trzeba.

[2] Skala od 0 do 100, im wyższy wskaźnik tym lepiej.

[3] Bliski Wschód i Północna Afryka

[4] Państwa o średnim-niskim dochodzie (lower-middle income countries).

[5] Państwa o dochodzie średnim-wyższym (upper-middle income countries).

[6] Państwa o wysokim poziomie dochodu. (high income countries).

Komentarze

Dodaj nowy

Szukaj