arabia - "Irak. Piekło w raju" - najnowsza książka Pawla Smoleńskiego

"Irak. Piekło w raju" - najnowsza książka Pawla Smoleńskiego

Ela Krawczyk

środa, 01/12/2004

Irak – najgorętszy temat? Chyba już nie. Newsy z Iraku nie robią na nas takiego wrażenia jak chociażby rok temu. Oswojeni przez media z okrucieństwem zapominamy, że opisywane codziennie ataki, walki i zamachy dotykają zwyczajnych, zmęczonych ludzi. To przede wszystkim o nich jest najnowsza książka Pawła Smoleńskiego „Irak. Piekło w raju”.

W ubiegłym tygodniu w gmachu Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego odbyła się jej promocja. O książce opowiadał Ryszard Kapuściński, a fragmenty czytał Mariusz Bonaszewski. Podczas spotkania wyświetlane były również slajdy z Iraku wykonane przez Krzysztofa Millera. Zdjęcia ukazywały sceny z codziennego życia Irakijczyków – rannych w szpitalach, zrujnowane miasta po eksplozjach bomb, dzieci bawiące się bronią na ulicach. Ale nie tylko, również herbaciarnie, w których ze starych odbiorników płyną piosenki znanej w całym świecie arabskim egipskiej śpiewaczki Umm Kulsum. W takich miejscach ma się wrażenie, że czas nie istnieje. Fotografik utrwalił walki kogutów i karciane rozgrywki. Zatrzymał w kadrze pokazy sztuki derwiszów (w których autor uczestniczył jako baczny obserwator), a także biczowników podczas procesji w czasie największego szyickiego święta Aszury. Część fotografii została opublikowana w książce, my prezentujemy Wam cztery zdjęcia, z których dwóch w niej nie znajdziedzie.

Paweł Smoleński, publicysta, dziennikarz „Gazety Wyborczej”, którego pisarstwo mieści się w nurcie reportażu literackiego, ma na swoim koncie reportaże o Stanach Zjednoczonych, o Ukrainie i stosunkach polsko-ukraińskich i dwa tomy poświęcone Polsce. W Iraku spędził kilkanaście tygodni jako korespondent „Gazety Wyborczej”. Dzięki pomocy irackiego przewodnika – Dżamala Salmana - mógł poznać Bagdad, a nie tylko oglądać wycinek miasta przez okno hotelowego pokoju. Nie korzystał z ochrony, nie nosił kamizelek kuloodpornych. „Muszą być równe zasady gry” – mówił na spotkaniu. Nie interesował się piątkowymi demonstracjami, ani lejami po bombach – tam byli wszyscy dziennikarze. Nie zajmował się również polskimi żołnierzami – przyjechał do Iraku, żeby rozmawiać z jego mieszkańcami. Z ludźmi, którzy, jak mówi Abu Ali (jeden z rozmówców autora), „mają złamaną duszę”. Razem z Dżamalem jeździł do Falludży i Samary. Odwiedzał domy w bagdadzkiej dzielnicy Dwóch Mieczów (właśnie tam urodził się i wychował jego przewodnik), ale przeprowadzał też rozmowy z ludźmi wpływowymi – politykami, mułłami. Dzięki Dżamalowi zdobył zaufanie Irakijczyków, którzy powierzali mu swoje historie i także dzięki niemu czuł się bezpiecznie.

W „Opowieściach amerykańskich” Pawła Smoleńskiego najważniejsze były rozmowy z farmerami, kierowcami ciężarówek, strażnikami pilnującymi granicy z Meksykiem, czy orędownikami dyskryminowanych z powodu rasy i narodowości. Postacie pojawiające się w jego reportażach zawsze stanowią ich najważniejszy element. Teraz mamy możliwość usłyszenia głosu Irakijczyków – co myślą, co czują? Autor postawił sobie ambitny cel: zrozumieć współczesne społeczeństwo irackie, ukazać jego bogactwo i złożoność, przyćmione nieustannymi doniesieniami wojenno-powojennymi. W trakcie spotkania padło wiele pytań. O prognozy polityczne dotyczące Iraku, stosunek Irakijczyków do Amerykanów, życie codzienne mieszkańców. Odpowiedzi poznamy, wsłuchując się w opowieści ludzi. Autor przedstawia nam zróżnicowanie postaw, sposób rozumowania Irakijczyków.

„ (...) Z reportaży tych wiele o Iraku się możemy nauczyć, choć świat to zbyt daleki, zbyt odmienny, aby go dobrze zrozumieć. O tym właśnie książka Smoleńskiego przekonuje i to chyba jedna z jej największych zalet. Nic bowiem nie ma gorszego niż uproszczenia, które pozwalają nam oceniać innych tylko wedle własnych doświadczeń i przyzwyczajeń.” – napisał o książce arabista, profesor Marek M. Dziekan.

Po obaleniu dyktatury Saddama Husajna społeczenstwo irackie przeżywa ten sam problem, który przeżywało po II wojnie światowej społeczeństwo niemieckie, japońskie, czy włoskie – mówił Ryszard Kapuściński. Teraz należy zadać pytanie: jak uporać się z przeszłością? Bohaterowie książki odważyli się opowiedzieć o swoich doświadczeniach – to bardzo ważny krok. W ich wypowiedziach często można dostrzec sprzeczności. To one, według Ryszarda Kapuścińskiego, stanowią o dramatyzmie tej książki. Owe sprzeczności przywodzą na myśl kantowską wizję człowieka, według której pierwiastki dobra i zła stanowią immanentne elementy natury ludzkiej i od okoliczności zależy, który z nich zostanie uaktywniony.

Na zakończenie promocji Paweł Smoleński przyznał, że czuje niedosyt – wróci jeszcze do Iraku. Niestety, Dżamal nie będzie już jego przewodnikiem – w sierpniu 2004 roku został zamordowany przez członków grupy Ansar as-Sunna, ponieważ współpracował z polskimi dziennikarzami.